Hiểu đúng 3 khía cạnh thường gặp ở trẻ rối loạn phổ tự kỷ: giao tiếp, tương tác và hành viHiểu đúng 3 khía cạnh thường gặp ở trẻ rối loạn phổ tự kỷ: giao tiếp, tương tác và hành vi

Mỗi trẻ có tốc độ phát triển và cách khám phá thế giới rất riêng. Có trẻ biết nói sớm, có trẻ cần thêm thời gian để giao tiếp; có trẻ dễ thích nghi với môi trường mới, nhưng cũng có trẻ nhạy cảm hơn với âm thanh, ánh sáng, mùi vị hoặc sự thay đổi trong sinh hoạt hằng ngày.

Tuy nhiên, trong quá trình nuôi dạy trẻ, ba mẹ không chỉ nên quan sát việc con biết nói bao nhiêu từ hay con có làm theo yêu cầu hay không. Điều quan trọng hơn là nhìn toàn diện cách trẻ giao tiếp, tương tác, chơi, thích nghi và phản ứng với môi trường xung quanh.

Rối loạn phổ tự kỷ là gì?

Rối loạn phổ tự kỷ là một dạng khác biệt phát triển thần kinh, ảnh hưởng đến cách trẻ giao tiếp, tương tác xã hội, chơi, thích nghi với thay đổi và xử lý các kích thích từ môi trường.

ASD được gọi là “phổ” vì mỗi trẻ có biểu hiện rất khác nhau. Có trẻ ít nói hoặc chưa nói, có trẻ nói được nhiều từ nhưng khó trò chuyện qua lại. Có trẻ rất nhạy cảm với tiếng ồn, có trẻ lại thích chạy nhảy, xoay tròn hoặc tìm kiếm vận động mạnh. Có trẻ ít quan tâm đến bạn cùng tuổi, nhưng cũng có trẻ muốn chơi cùng bạn mà chưa biết cách tham gia.

Vì vậy, ba mẹ không nên chỉ dựa vào một biểu hiện đơn lẻ để kết luận về sự phát triển của trẻ. Thay vào đó, hãy quan sát nhiều nhóm kỹ năng trong đời sống hằng ngày của con.

1. Giao tiếp và ngôn ngữ

Giao tiếp không chỉ là việc trẻ nói được bao nhiêu từ. Giao tiếp còn bao gồm cách trẻ dùng ánh mắt, cử chỉ, âm thanh, nét mặt, hành động hoặc lời nói để thể hiện nhu cầu, chia sẻ sự chú ý và kết nối với người khác.

Ba mẹ có thể quan sát:

• Trẻ có phản ứng khi được gọi tên không?
• Trẻ có nhìn theo hướng chỉ tay của người lớn không?
• Trẻ có dùng tay chỉ để xin đồ, chọn đồ hoặc khoe điều mình thích không?
• Trẻ có bập bẹ, bắt chước âm thanh hoặc bắt chước lời nói không?
• Trẻ có dùng ánh mắt, nét mặt hoặc cử chỉ để giao tiếp không?
• Trẻ có biết thể hiện nhu cầu bằng lời nói, âm thanh, chỉ tay, đưa đồ vật hoặc kéo người lớn đến nơi mình muốn không?
• Trẻ có biết từ chối, yêu cầu giúp đỡ hoặc gọi người khác khi cần không?

Một số trẻ có thể nói được từ đơn, đọc được chữ hoặc gọi tên đồ vật, nhưng vẫn gặp khó khăn trong việc dùng ngôn ngữ để giao tiếp qua lại. Ví dụ, trẻ có thể đọc tên màu sắc, chữ cái, con số nhưng ít dùng lời nói để chia sẻ niềm vui, kể lại điều mình thấy hoặc trò chuyện qua lại với người khác.

2. Tương tác xã hội và chơi

Tương tác xã hội thể hiện ở việc trẻ có chú ý đến người khác, đáp lại khi được gọi, bắt chước, chia sẻ niềm vui, chơi qua lại và cùng tham gia hoạt động với người chăm sóc hay không.

Ba mẹ có thể quan sát:

• Trẻ có cười đáp lại khi ba mẹ cười với trẻ không?
• Trẻ có giao tiếp mắt trong lúc chơi, lúc xin đồ hoặc lúc được gọi tên không?
• Trẻ có chủ động kéo ba mẹ vào trò chơi không?
• Trẻ có mang đồ vật đến khoe với ba mẹ không?
• Trẻ có thích chơi ú òa, chơi luân phiên, chơi đuổi bắt, chơi giả vờ không?
• Trẻ có bắt chước hành động đơn giản như vỗ tay, bye bye, làm theo điệu bộ không?
• Trẻ có quan tâm khi người khác vui, buồn, đau hoặc thay đổi cảm xúc không?
• Trẻ có biết chờ lượt hoặc cùng tham gia một hoạt động đơn giản với người khác không?

Tương tác xã hội không chỉ là “trẻ có nhìn mắt hay không”. Điều quan trọng hơn là chất lượng tương tác: trẻ có dùng ánh mắt để kết nối, có chia sẻ sự chú ý, có đáp lại người khác và có duy trì hoạt động qua lại hay không.

Khả năng tương tác xã hội giúp trẻ học cách kết nối, chia sẻ cảm xúc, chơi cùng người khác và phát triển kỹ năng giao tiếp trong sinh hoạt hằng ngày.

3. Hành vi, sở thích và phản ứng giác quan

Mỗi trẻ đều có sở thích, thói quen và cách phản ứng khác nhau với môi trường. Tuy nhiên, ở một số trẻ rối loạn phổ tự kỷ, các sở thích, hành vi lặp lại hoặc phản ứng giác quan có thể rõ hơn, kéo dài hơn hoặc ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày của trẻ.

Ba mẹ có thể quan sát:

• Trẻ có thích xếp đồ vật thành hàng, xoay bánh xe, nhìn đồ vật ở một góc lạ hoặc chơi một món theo cách lặp đi lặp lại không?
• Trẻ có quá yêu thích một chủ đề, đồ vật hoặc hoạt động nào đó đến mức khó chuyển sang việc khác không?
• Trẻ có khó chịu khi thay đổi lịch sinh hoạt, thay đổi đường đi, thay đổi vị trí đồ vật hoặc thay đổi người chăm sóc không?
• Trẻ có bịt tai, khóc, la hét hoặc sợ hãi khi nghe tiếng máy hút bụi, máy sấy, tiếng xe, tiếng đông người không?
• Trẻ có kén ăn theo mùi, màu sắc, độ giòn, độ mềm hoặc kết cấu thức ăn không?
• Trẻ có khó chịu khi bị cắt tóc, rửa mặt, đánh răng, mặc một số loại quần áo hoặc bị người khác chạm vào không?
• Trẻ có thích chạy qua lại, xoay tròn, nhảy liên tục, leo trèo hoặc tìm kiếm vận động mạnh không?
• Trẻ có dễ quá tải ở nơi đông người, nhiều âm thanh, nhiều ánh sáng hoặc nhiều hoạt động cùng lúc không?

Những biểu hiện này không nên chỉ được hiểu là “trẻ hư”, “trẻ bướng” hoặc “trẻ cố tình chống đối”. Trong nhiều trường hợp, đó có thể là cách trẻ phản ứng với sự quá tải, sự khó đoán của môi trường hoặc nhu cầu cảm giác riêng của trẻ.

Việc quan sát nhóm kỹ năng này giúp ba mẹ hiểu rõ hơn trẻ đang cần gì: cần môi trường yên tĩnh hơn, cần báo trước khi thay đổi hoạt động, cần hỗ trợ chuyển tiếp, cần giảm kích thích hoặc cần có cách điều chỉnh cảm giác phù hợp hơn.

Khi nào ba mẹ nên tham khảo ý kiến chuyên môn?

Không phải mọi biểu hiện khác biệt đều là dấu hiệu bất thường. Tuy nhiên, ba mẹ nên cho trẻ được đánh giá phát triển nếu nhận thấy một hoặc nhiều biểu hiện kéo dài và ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày, chẳng hạn như:

• Trẻ ít hoặc không phản ứng khi được gọi tên.
• Trẻ chậm nói, ít bập bẹ hoặc mất kỹ năng ngôn ngữ đã từng có.
• Trẻ ít giao tiếp mắt, ít dùng cử chỉ hoặc ít chia sẻ sự chú ý.
• Trẻ ít bắt chước, ít chơi tương tác hoặc ít quan tâm đến người khác.
• Trẻ chỉ chơi một kiểu lặp lại, khó thay đổi cách chơi.
• Trẻ khó thích nghi khi thay đổi thói quen.
• Trẻ có phản ứng giác quan quá mạnh hoặc quá khác biệt.
• Trẻ gặp khó khăn rõ trong ăn uống, ngủ nghỉ, vui chơi, học tập hoặc sinh hoạt hằng ngày.
• Ba mẹ cảm thấy phải hỗ trợ con rất nhiều trong những kỹ năng đáng lẽ trẻ cùng tuổi đã bắt đầu làm được.

Đánh giá sớm không nhằm “dán nhãn” trẻ. Mục tiêu của đánh giá là giúp gia đình hiểu rõ hơn điểm mạnh, khó khăn và nhu cầu hỗ trợ của con. Từ đó, ba mẹ và chuyên viên có thể xây dựng kế hoạch đồng hành phù hợp, giúp trẻ phát triển giao tiếp, tương tác, chơi, tự lập và thích nghi tốt hơn.

Ba mẹ có thể làm gì tại nhà?

Trong sinh hoạt hằng ngày, ba mẹ có thể bắt đầu bằng những cách đơn giản:

• Quan sát con trong nhiều tình huống khác nhau: lúc chơi, lúc ăn, lúc gọi tên, lúc ra ngoài, lúc gặp người lạ.
• Ghi nhận những biểu hiện khiến ba mẹ băn khoăn: con phản ứng khi nào, ở đâu, với ai, trong tình huống nào.
• Tạo thêm cơ hội chơi tương tác ngắn với con, như chơi ú òa, lăn bóng, thổi bong bóng, xếp hình cùng nhau.
• Gọi tên con, chờ con phản hồi và khen khi con quay lại, nhìn hoặc tiến đến gần.
• Khuyến khích con giao tiếp bằng nhiều cách: nhìn, chỉ tay, đưa đồ vật, phát âm, dùng từ hoặc hình ảnh.
• Báo trước cho con khi chuẩn bị chuyển hoạt động, ví dụ: “Chơi thêm 1 lần nữa rồi cất đồ chơi.”
• Giữ cách hướng dẫn ngắn, rõ ràng và nhất quán.

Những điều nhỏ được lặp lại đều đặn trong sinh hoạt hằng ngày có thể giúp trẻ có thêm cơ hội hiểu, phản hồi, bắt chước và kết nối với người khác.

Tâm Lý Nhi 315 đồng hành cùng ba mẹ

Mỗi trẻ có một hành trình phát triển riêng. Khi ba mẹ hiểu đúng về đặc điểm của con, việc đồng hành sẽ nhẹ nhàng hơn, khoa học hơn và phù hợp hơn với nhu cầu thực tế của trẻ.

Tại Tâm Lý Nhi 315, đội ngũ chuyên môn đồng hành cùng gia đình trong quá trình quan sát, đánh giá và hỗ trợ sự phát triển toàn diện của trẻ. Thông qua đánh giá phát triển và tư vấn chuyên môn, ba mẹ có thể hiểu rõ hơn về khả năng giao tiếp, tương tác, hành vi, cảm giác, nhận thức và kỹ năng thích nghi của con.

*Nội dung bài viết chỉ mang tính tham khảo, không thay thế cho đánh giá, chẩn đoán hoặc điều trị trực tiếp bởi bác sĩ/chuyên gia chuyên môn.