Tâm lý nhi khoa 315

Nhiều ba mẹ từng gặp tình huống đã hướng dẫn con nhiều lần nhưng con vẫn chưa thực hiện, con phản ứng chậm hoặc dường như “không nghe lời”. Điều này có thể khiến ba mẹ lo lắng, sốt ruột, thậm chí nghĩ rằng trẻ đang cố tình không hợp tác.

Tuy nhiên, với trẻ rối loạn phổ tự kỷ, việc chưa làm theo yêu cầu không phải lúc nào cũng là do trẻ bướng bỉnh hay không muốn nghe lời. Trong nhiều trường hợp, trẻ cần thêm thời gian để tiếp nhận thông tin, hiểu yêu cầu, chuyển sự chú ý và biết mình cần làm gì tiếp theo.

Khi hướng dẫn trẻ, ba mẹ có thể áp dụng nguyên tắc: Nói đủ gọn – Chờ đủ lâu – Lặp lại đúng cách.

Đây là cách giúp trẻ tiếp nhận yêu cầu rõ ràng hơn, có thêm thời gian xử lý thông tin và được luyện tập kỹ năng một cách nhất quán trong sinh hoạt hằng ngày.

Vì sao trẻ tự kỷ có thể gặp khó khăn khi thực hiện yêu cầu?

Mỗi trẻ tự kỷ có đặc điểm phát triển khác nhau. Có trẻ hiểu lời nói khá tốt nhưng cần thêm thời gian để chuyển từ hoạt động này sang hoạt động khác. Có trẻ gặp khó khăn trong việc hiểu câu dài, yêu cầu nhiều bước hoặc chưa biết bắt đầu hành động từ đâu.

Một số lý do thường gặp khiến trẻ chưa thực hiện yêu cầu gồm:

Trẻ chưa hiểu hết lời nói của người lớn.
Yêu cầu quá dài hoặc có quá nhiều bước cùng lúc.
Trẻ đang tập trung vào hoạt động khác và chưa kịp chuyển chú ý.
Trẻ cần thêm thời gian để xử lý thông tin.
Trẻ chưa biết phải bắt đầu hành động như thế nào.
Trẻ gặp khó khăn trong bắt chước, lập kế hoạch vận động hoặc phối hợp hành động.
Môi trường xung quanh quá ồn, quá nhiều kích thích hoặc trẻ đang mệt, căng thẳng, quá tải.

Vì vậy, điều trẻ cần không phải là bị nhắc nhiều hơn hay bị thúc ép làm nhanh hơn. Điều trẻ cần là được hướng dẫn rõ ràng, có đủ thời gian phản hồi và được hỗ trợ phù hợp với khả năng của mình.

1. Nói gọn đủ ý

Khi giao tiếp với trẻ tự kỷ, ba mẹ nên dùng câu ngắn, rõ ràng, cụ thể và phù hợp với khả năng hiểu của trẻ.

Thay vì nói: “Con dọn đồ chơi đi rồi chuẩn bị quần áo để lát nữa mình đi ra ngoài nhé.”

Ba mẹ có thể chia nhỏ thành từng bước:
“Con cất xe vào hộp.”
Sau khi trẻ làm xong, tiếp tục:
“Con lấy áo.”

Câu hướng dẫn càng dài, trẻ càng dễ bị quá tải hoặc chỉ nghe được một phần thông tin. Khi yêu cầu ngắn và cụ thể, trẻ sẽ dễ hiểu mình cần làm gì hơn.

Một yêu cầu rõ nên ngắn gọn, cụ thể và nêu rõ hành động trẻ cần làm.

Ví dụ: “Con đưa ly cho mẹ.”, “Con ngồi xuống ghế.”, “Con mang dép vào.”

Ba mẹ hạn chế các câu quá chung như “Ngoan đi”, “Đừng vậy nữa”, “Làm cho đàng hoàng đi”, vì trẻ có thể không hiểu chính xác mình cần làm hành động gì.

2. Chờ đủ lâu

Sau khi đưa yêu cầu, ba mẹ nên cho trẻ thời gian để tiếp nhận và xử lý thông tin. Nhiều trẻ cần vài giây để hiểu câu nói, chuyển sự chú ý và bắt đầu hành động.

Ba mẹ có thể chờ khoảng 5–10 giây tùy khả năng của trẻ. Trong lúc chờ, nên hạn chế nhắc liên tục như: “Làm đi con.”, “Mẹ nói rồi mà.”, “Sao con chưa làm?”, “Con có nghe không?”

Việc nhắc quá nhanh và quá nhiều có thể khiến trẻ bị rối, phụ thuộc vào lời nhắc hoặc chưa kịp tự xử lý yêu cầu.

Ba mẹ có thể thực hiện theo các bước đơn giản:

Gọi tên trẻ nếu cần.
Đưa yêu cầu ngắn, rõ ràng.
Chờ 5–10 giây.
Nếu trẻ chưa làm, hỗ trợ bằng chỉ tay hoặc làm mẫu.
Khen cụ thể khi trẻ thực hiện được.

Ví dụ: “Bin, bỏ xe vào hộp.” Nếu trẻ chưa làm sau vài giây, ba mẹ chỉ vào xe và hộp hoặc làm mẫu. Khi trẻ thực hiện được, hãy khen: “Đúng rồi, con bỏ xe vào hộp rồi.”

Điều quan trọng là ba mẹ không vội làm thay trẻ ngay, nhưng cũng không để trẻ bị mắc kẹt quá lâu. Trẻ cần được chờ, sau đó được hỗ trợ đúng mức.

3. Lặp đúng cách

“Lặp lại” không có nghĩa là nhắc đi nhắc lại cùng một câu liên tục trong vài giây. Lặp đúng cách là cho trẻ được luyện cùng một kỹ năng nhiều lần, trong nhiều tình huống quen thuộc, với cách hướng dẫn nhất quán và mức hỗ trợ giảm dần.

Khi lặp lại đúng cách, ba mẹ nên:

Giữ câu hướng dẫn ngắn và quen thuộc.
Thực hiện nhất quán giữa các lần hướng dẫn.
Hỗ trợ ở mức phù hợp và giảm dần khi trẻ tiến bộ.
Khen cụ thể khi trẻ thực hiện được.
Tạo nhiều cơ hội luyện tập trong sinh hoạt hằng ngày.

Ví dụ, với kỹ năng “cất đồ đúng chỗ”, ba mẹ có thể luyện trong nhiều tình huống:

Khi chơi xe: “Bỏ xe vào hộp.”
Khi chơi lego: “Bỏ lego vào hộp.”
Khi đọc sách xong: “Cất sách lên kệ.”
Khi thay dép: “Để dép lên kệ.”

Nhờ được thực hành lặp lại trong nhiều hoàn cảnh khác nhau, trẻ sẽ dần hiểu quy tắc chung: dùng xong thì cất đồ về đúng vị trí.

Hạn chế hỗ trợ thay đổi liên tục. Nếu hôm nay ba nói một cách, ngày mai mẹ nói một cách khác, lúc thì làm thay, lúc thì yêu cầu trẻ tự làm ngay, trẻ có thể khó hiểu mình cần làm gì. Sự nhất quán giúp trẻ học dễ hơn và yên tâm hơn.

Những sai lầm ba mẹ thường gặp khi hướng dẫn trẻ

Trong quá trình dạy trẻ, ba mẹ có thể vô tình làm trẻ khó tiếp nhận yêu cầu hơn. Một số sai lầm thường gặp gồm:

Đưa ra quá nhiều yêu cầu cùng lúc.
Dùng câu quá dài hoặc quá trừu tượng.
Thúc giục trẻ phản hồi ngay lập tức.
Nhắc đi nhắc lại liên tục khi trẻ chưa kịp xử lý.
Thay đổi cách hướng dẫn quá thường xuyên.
Làm thay trẻ quá nhanh.
Chỉ chú ý khi trẻ chưa làm được mà quên khen khi trẻ đã cố gắng.
Cho rằng trẻ cố tình không hợp tác khi trẻ phản ứng chậm.

Thay vì nghĩ “Con không nghe lời”, ba mẹ có thể thử tự hỏi:

“Yêu cầu của mình đã đủ ngắn chưa?”
“Con có hiểu mình muốn con làm gì không?”
“Mình đã chờ đủ thời gian chưa?”
“Con cần được chỉ tay, làm mẫu hay hỗ trợ thêm không?”
“Có phải yêu cầu này đang quá khó với con không?”

Những câu hỏi này giúp ba mẹ điều chỉnh cách hướng dẫn phù hợp hơn với khả năng của trẻ.

Điều trẻ cần không phải là bị nhắc nhiều hơn

Điều trẻ cần là được hướng dẫn theo cách trẻ có thể tiếp nhận.

Trẻ cần người lớn nói ngắn hơn, rõ hơn, chờ lâu hơn một chút và hỗ trợ đúng lúc. Khi được luyện tập trong môi trường nhất quán, trẻ sẽ có nhiều cơ hội hiểu yêu cầu, ghi nhớ cách thực hiện và dần hình thành kỹ năng mới.

Ba mẹ có thể bắt đầu từ những việc rất nhỏ trong ngày như:

Cất đồ chơi.
Đưa đồ cho ba mẹ.
Ngồi vào ghế.

Mỗi kỹ năng nhỏ đều cần thời gian để trẻ hiểu, thực hành và sử dụng được trong nhiều tình huống khác nhau.

Khi nào ba mẹ nên cho trẻ được đánh giá chuyên môn?

Nếu trẻ thường xuyên không phản hồi khi được gọi tên, khó hiểu yêu cầu đơn giản, chậm nói, ít giao tiếp mắt, ít bắt chước, khó chơi tương tác, dễ quá tải hoặc ba mẹ phải hỗ trợ rất nhiều trong sinh hoạt hằng ngày, gia đình nên cho trẻ được đánh giá phát triển.

Việc đánh giá không nhằm “dán nhãn” trẻ, mà giúp gia đình hiểu rõ điểm mạnh, khó khăn và nhu cầu hỗ trợ của con. Từ đó, ba mẹ và chuyên viên có thể xây dựng cách hướng dẫn phù hợp hơn, giúp trẻ phát triển kỹ năng giao tiếp, tương tác, tự lập và thích nghi trong cuộc sống hằng ngày.

Tâm Lý Nhi 315 đồng hành cùng ba mẹ

Mỗi trẻ có tốc độ phát triển, cách tiếp nhận thông tin và nhu cầu hỗ trợ khác nhau. Khi ba mẹ hiểu đúng đặc điểm của con, việc hướng dẫn trẻ sẽ bớt căng thẳng hơn và hiệu quả hơn.

Tại Tâm Lý Nhi 315, đội ngũ chuyên môn đồng hành cùng gia đình trong quá trình đánh giá, tư vấn và hỗ trợ trẻ phát triển các kỹ năng giao tiếp, tương tác, nhận thức, hành vi và thích nghi với sinh hoạt hằng ngày.

Hãy bắt đầu từ những điều đơn giản

Nói đủ gọn – Chờ đủ lâu – Lặp lại đúng cách.

Đó không chỉ là cách dạy trẻ làm theo yêu cầu, mà còn là cách giúp trẻ có thêm cơ hội hiểu, phản hồi và học kỹ năng mới một cách tích cực hơn.

*Nội dung bài viết chỉ mang tính tham khảo, không thay thế cho đánh giá, chẩn đoán hoặc điều trị trực tiếp bởi bác sĩ/chuyên gia chuyên môn.

Vì sao cần “Nói đủ gọn – Chờ đủ lâu – Lặp lại đúng cách” khi dạy trẻ tự kỷ?Vì sao cần “Nói đủ gọn – Chờ đủ lâu – Lặp lại đúng cách” khi dạy trẻ tự kỷ?